Anneke's Stekje

"Culture is a chain"
op bezoek bij de Hamar

Van Turmi-rots naar Turmi, is het nog een uur rijden. De rots biedt een prachtig uitzicht over een uitgestrekt landschap. De bergen en de vallei zien er in deze tijd van het jaar door de overvloedige regenval groen en fris uit en ademen een sfeer van nieuw leven.

In deze zuidwestelijke driehoek van Ethiopië, die begrensd wordt door Kenya en Soedan, leven de Hamar. Na een nomadisch bestaan hebben ze zich gesettled in kleine dorpjes, waarvan Turmi de grootste is. Veeteelt en kleinschalige landbouw vormen hun voornaamste middelen van bestaan.

Het zijn bijzonder vriendelijke en mooie mensen, die ook veel aandacht besteden aan hun uiterlijk. De vrouwen gaan gekleed in een leren rok, afgezet met kaurischelpen. Hun haar is ingesmeerd met boter en rode oker en in kleine dreadlocks gedraaid. Door de warmte gesmolten, bedekt het rode boterpapje ook vaak hun bovenlichaam. Getrouwde vrouwen dragen een zware, dikmetalen halsketting en huwbare meisjes zijn te herkennen aan een metalen klepje op hun voorhoofd. De mannen zijn, in een minuscuul rokje, schaars gekleed. Om dit rokje hangt vaak een ceintuur van patroonhulzen; ook in dit deel van Ethiopië is de kalasjnikov doorgedrongen. Een man die een heldendaad heeft verricht, toont dat door zijn hoofd te versieren met een mooi beschilderd kleikapje, waarin een struisvogelveer gestoken is. Om het kapje zo lang mogelijk heel te houden, slaapt hij op een smalle houten neksteun.

Door in de september maand bij de Hamar te zijn, hebben we het geluk dat we het ritueel van de koeiensprong kunnen meemaken. Voor een man die wil trouwen, een zeer belangrijke gebeurtenis, waarin hij moet bewijzen een volwaardige echtgenoot te kunnen zijn.

's Morgens maken we kennis met de echtgenoot in spe, een tengere man, die zich soepel en lichtvoetig beweegt.

Op de compound van zijn familie, waar een paar rieten hutten staan, zijn al veel mensen samengekomen om de heugelijke dag in te wijden, waarbij het zelfgebrouwen bier, de t'alla, rijkelijk vloeit.

Het ritueel verplaatst zich van de woonplek naar de oever van de drooggevallen rivier. Het duurt een hele tijd voordat alle familieleden en de mensen uit de omgeving verzameld zijn. De mannen zoeken elkaar op en zitten in cirkels op de grond. De vrouwen maken de sfeer door rondjes te lopen, te zingen en lawaai te maken met blik en hout. Een oudere vrouw moet in bedwang gehouden worden, ze heeft duidelijk een kalebasje teveel t'alla gehad.

Plotseling verandert er iets in de luchthartige sfeer. De mannen worden alert. De vrouwen groepen samen en hun zingen en ketelmuziek klinkt chaotisch en eisend. Er is iets aan de hand! Het blijkt dat in het dorp een man een vrouw heeft geslagen. Nu is het slaan van een vrouw bij de Hamar iets dat niet zomaar gebeurt. Het is omgeven met regels en waarden die diep geworteld zijn in hun cultuur. Geslagen worden is voor de vrouw een eer en de pijn van het slaan draagt zij trots. Voor de man is het slaan van een vrouw een testcase voor haar kracht en eventuele liefde voor hem.

En nu is er in het dorp zomaar een enkele vrouw geslagen, dat nemen de vrouwen niet, ze willen allemaal geslagen worden! De verwarring en de opwinding is voelbaar. Om een oplossing te vinden, wordt er een vergadering van wijze mannen belegd. De uitkomst verbaast niet, niets anders is mogelijk dan dat alle vrouwen geslagen moeten worden.

De eerste klappen met de lange dunne twijgen, zijn vreselijk om aan te zien. Ik moet mezelf echt tot toeschouwer maken om te kunnen kijken. Maar doordat de manier waarop het gaat tevens zo indrukwekkend is, kan ik blijven kijken. De vrouwen dagen de mannen uit door fier en rechtop voor ze te gaan staan en zijn zo dwingend, dat de man wel moet slaan. Op het moment dat de zwiepende twijg de rug van de vrouw raakt, lijkt de wereld een fractie van een seconde even stil te staan. De vrouw geeft geen krimp en dat is ook de bedoeling. Hoe stoicijnser zij de pijn verdraagt, hoe beter zij is.

De mannen proberen af en toe aan de vrouwen te ontkomen, maar er is geen ontkomen aan. Sommige mannen zijn bij de vrouwen extra populair en verbruiken veel twijgen. Een per slag.

Van agressiviteit is geen sprake, integendeel, het is een opgewonden, bijna erotisch geladen spel. Een keer wordt dat verbroken, als een vrouw die wil, niet geslagen wordt. Een grote vernedering, waarbij de man het laatste woord heeft.

Als alle vrouwen voldoende zijn geslagen naar hun zin, is de rust weergekeerd en kan de ceremonie voor de koeiensprong 's middags worden voortgezet.

Op een open plek in het bos zijn veel koeien samengedreven, die, niet wetend waarom ze daar zijn, doelloos heen en weer lopen. Onder een geimproviseerde poort van takken wordt op vakkundige wijze een geit geofferd. De vrouwen maken weer opnieuw de sfeer door om de koeien heen te dansen, te zingen en met alles wat ze hebben, kabaal te maken. De enorme striemen op hun rug zijn nu duidelijk te zien. Brede open wonden van meer dan 20 centimeter lang, vol geronnen bloed, stof en vliegen. Hun rug zit vol eerdere dikke littekens. Sommige Hamarmannen wenden ook hun hoofd af bij het zien van de bloedige wonden. "Culture is a chain", fluistert er een die een beetje Engels kan. Niemand weet waar deze culture vandaan komt. Het is verboden door de overheid, maar wie kan dat controleren in deze uithoek? De vrouwen hebben veel alcohol nodig om de pijn, die nu hevig is, te doorstaan. Toch zingen en dansen ze dapper door.

Dan opeens is onze man zichtbaar. Naakt zoekt hij temidden van de rusteloze koeien de negen allergrootste exemplaren uit en dat dwingt respect af.

De favoriete koeien worden op een rij gezet en bij kop en staart door andere jonge mannen vastgehouden. Nu is het moment supreme voor onze man aangebroken. Als een duveltje uit een doosje springt hij op de eerste koe en loopt zonder te vallen over de resterende acht. De eerste keer is goed gegaan, maar hij moet nog een keer. Bij de tweede keer valt hij tussen de koeien in. Dat mag, twee keer vallen mag zelfs ook, maar bij drie keer heb je het echt verbruid en kun je je huwelijk wel vergeten. Maar, hij doet het goed, de derde keer gaat hij er moeiteloos overheen en met deze prestatie is hij van zijn gehuwde staat verzekerd. Nu kan er een vrouw voor hem worden gezocht.

Op de terugweg naar huis, lopen we temidden van honderden Hamar naar onze tent. Het lijkt na deze ene dag of we al weken met hun samen zijn. We zijn volledig opgenomen en het kontakt verloopt heel natuurlijk, alsof het er altijd al was.

De held van de dag komt in snelle pas voorbij en maakt even kontakt door met een blije, triomfantelijke lach om te kijken. Goed gedaan!

Addis Ababa, 15 oktober 2001